Eklem hareket açıklığı (EHA) nasıl ölçülür?

Aktif ve pasif EHA

Aktif EHA, hastanın kendi kas kuvvetiyle yaptığı hareketin açıklığıdır; pasif EHA ise fizyoterapistin hareketi yaptırdığı açıklıktır. İkisi arasındaki fark klinik olarak anlamlı bilgi verir: pasif açıklık normal, aktif açıklık kısıtlıysa sorun daha çok kas gücü, ağrı ya da motor kontrol tarafında aranır. Hangisini ölçtüğünüzü kayda mutlaka not edin; aksi halde takip ölçümleri karşılaştırılamaz.

Üç temel ölçüm yöntemi

1. Universal gonyometre

Klinikte en yaygın yöntemdir. Gonyometrenin merkezi eklem ekseni üzerine, sabit kolu proksimal segmente, hareketli kolu distal segmente hizalanır. Ucuz ve pratiktir; ancak ölçümün kalitesi büyük ölçüde anatomik noktaların doğru bulunmasına ve kolların doğru hizalanmasına bağlıdır.

2. İnklinometre

İnklinometre açıyı yerçekimine (dikeye) göre ölçer. Bu nedenle omurga hareketleri, omuz ve kalça rotasyonları gibi gonyometre kollarının hizalanmasının zor olduğu ölçümlerde pratiktir. Günümüzde akıllı telefonların hareket sensörleri dijital inklinometre gibi kullanılabilmektedir.

3. Fotoğraf ve video tabanlı ölçüm

Fotogrametri olarak da bilinen bu yöntemde açı, fotoğraf ya da video karesi üzerindeki anatomik noktalardan hesaplanır. En büyük avantajı kayıt bırakmasıdır: aynı görüntü üzerinde ölçüm tekrar kontrol edilebilir, hastaya gösterilebilir ve aylar sonra yapılan ölçümle yan yana karşılaştırılabilir.

Akıllı telefonla ölçüm güvenilir mi?

Telefon uygulamalarının güvenilirliği araştırmalarda sıkça incelenmektedir. 2023 yılında Scientific Reports’ta yayımlanan, beş farklı gonyometrik cihazı karşılaştıran bir çalışmada omuz fleksiyonu ölçümünde akıllı telefon uygulaması universal gonyometreyle yüksek uyum gösterdi (ICC > 0,90). Uygulama, insan omuz açılarında değerlendirici içi ve değerlendiriciler arası güvenilirlikte de en güçlü sonuçları verdi; standart ölçüm hatası yaklaşık 3–5°, en küçük saptanabilir değişim ise yaklaşık 7–9° düzeyindeydi. Çalışmanın yalnızca omuz fleksiyonunu incelediğini ve geniş açılarda güvenilirliğin azaldığını da not etmek gerekir.

Pratikteki anlamı şudur: iki ölçüm arasındaki birkaç derecelik fark, gerçek bir değişimden çok ölçüm hatası olabilir. İlerlemeyi yorumlarken kullandığınız yöntemin ölçüm hatasını göz önünde bulundurun.

Referans değerler

Aşağıdaki değerler Amerikan Ortopedi Cerrahları Akademisi’nin (AAOS) yaygın olarak kullanılan referanslarıdır. Normal açıklık yaşa, cinsiyete ve bireye göre değişir; bu nedenle karşı tarafla karşılaştırma çoğu zaman tek başına referans değerden daha anlamlıdır.

Tekrarlanabilir ölçüm için ipuçları

• Pozisyonu standartlaştırın: aynı başlangıç pozisyonu, aynı destek yüzeyi ve aynı stabilizasyon.
• Anatomik noktaları işaretleyin: özellikle fotoğrafla ölçümde kemik çıkıntılarını belirgin hale getirmek hatayı azaltır.
• Karşı tarafı da ölçün: asimetri, referans değerden daha kişiye özgü bir karşılaştırma sağlar.
• Mümkünse aynı kişi ve aynı yöntem: değerlendiriciler arası fark, değerlendirici içi farktan genellikle büyüktür.
• Her ölçümü tarihle kaydedin: ilerlemeyi göstermenin en güvenilir yolu düzenli ve aynı koşullarda alınmış kayıtlardır.

Kaynaklar

1. Kiatkulanusorn S. ve ark. Analysis of the concurrent validity and reliability of five common clinical goniometric devices. Scientific Reports, 2023;13:20931. www.nature.com/articles/s41598-023-48344-6
2. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Joint Motion: Method of Measuring and Recording. 1965. www.aaos.org/